آزمایش تعیین گروه خونی (Blood Grouping) از بنیادی‌ترین تکنیک‌های ایمونوهماتولوژی و طب انتقال خون است. هدف اصلی این آزمایش، شناسایی آنتی‌ژن‌های اختصاصی موجود در سطح غشای گلبول‌های قرمز و آنتی‌بادی‌های طبیعی موجود در سرم/پلاسمای فرد است تا از وقوع واکنش‌های همولیتیک کشنده حین ترانسفیوژن خون یا بیماری همولیتیک نوزادان (HDFN) پیشگیری شود.
اصول پایه‌ای سیستم‌های ABO و Rh
-
سیستم گروه خونی ABO: آنتی‌ژن‌های A و B ساختارهای کربوهیدراتی متصل به آنتی‌ژن پایه H هستند. آنتی‌بادی‌های سیستم ABO معمولاً از کلاس $\text{IgM}$ بوده و به‌طور طبیعی و بدون نیاز به مواجهه قبلی با گلبول قرمز بیگانه در سرم حضور دارند.
-
سیستم گروه خونی Rh: اصلی‌ترین آنتی‌ژن این سیستم، آنتی‌ژن D است. وجود آنتی‌ژن D فرد را Rh مثبت و عدم وجود آن، فرد را Rh منفی تعیین می‌کند. آنتی‌بادی‌های سیستم Rh (آنتیD) از کلاس $\text{IgG}$ بوده و تنها بر اثر تحریک ایمنی (مانند تزریق خون ناسازگار یا بارداری) تولید می‌شوند.
روش‌های استاندارد آزمایشگاهی در تعیین گروه خونی
برای اطمینان از صحت نتیجه، تعیین گروه خونی سیستم ABO همواره باید با دو روش مکمل انجام گیرد:
-
تست مستقیم سلولی (Forward Grouping):
-
اساس آزمایش: بررسی آنتی‌ژن‌های سطحی گلبول قرمز فرد با استفاده از آنتی‌سرم‌های تجاری مونوکلونال شامل Anti-A، Anti-B و Anti-D.
-
روش کار: اضافه کردن یک قطره سوسپانسیون گلبول قرمز شسته‌شده (۲ تا ۵ درصد) به یک قطره از هر آنتی‌سرم و بررسی وجود یا عدم وجود آگلوتیناسیون (لخته).
-
-
تست معکوس سرمی (Reverse Grouping / Back Typing):
-
اساس آزمایش: شناسایی آنتی‌بادی‌های موجود در سرم یا پلاسمای فرد با استفاده از سلول‌های مشخص تجاری ($A_1\text{-cells}$ و $B\text{-cells}$).
-
اهمیت: این مرحله صحت تست مستقیم را تایید می‌کند؛ هرگونه عدم انطباق بین نتایج تست مستقیم و معکوس تحت عنوان ABO Discrepancy باید بررسی و برطرف گردد.
-
تفسیر نتایج آگلوتیناسیون در سیستم ABO و Rh
| نتیجه تست مستقیم (Anti-A) | نتیجه تست مستقیم (Anti-B) | تست معکوس (A1-cells) | تست معکوس (B-cells) | نتیجه تست مستقیم (Anti-D) | گروه خونی نهایی |
| + (آگلوتیناسیون) | – (منفی) | – (منفی) | + (آگلوتیناسیون) | + / – | A مثبت / منفی |
| – (منفی) | + (آگلوتیناسیون) | + (آگلوتیناسیون) | – (منفی) | + / – | B مثبت / منفی |
| + (آگلوتیناسیون) | + (آگلوتیناسیون) | – (منفی) | – (منفی) | + / – | AB مثبت / منفی |
| – (منفی) | – (منفی) | + (آگلوتیناسیون) | + (آگلوتیناسیون) | + / – | O مثبت / منفی |
نکات تکنیکی و علل بروز خطا در آزمایشگاه
-
پدیده Rouleaux (رولکس): تجمع گلبول‌های قرمز شبیه به سکه‌های روی‌هم‌چیده ناشی از افزایش پروتئین‌های سرم که ممکن است با آگلوتیناسیون واقعی اشتباه گرفته شود (با شستشو با نرمال سالین برطرف می‌شود).
-
آنتی‌ژن D ضعیف (Weak D / Du): در صورتی که تست مستقیم Rh منفی یا مشکوک باشد، نمونه باید با انکوباسیون در $37^\circ\text{C}$ و تست آنتی‌گلوبولین غیرمستقیم (IAT) جهت تایید فنوتیپ Weak D بررسی شود.
-
زیرگروه‌های A و B: وجود زیرگروه‌هایی مانند $A_2$ یا $A_3$ که واکنش ضعیف‌تری با آنتی‌سرم نشان می‌دهند.
-
سن و وضعیت ایمنی: نوزادان زیر ۶ ماه فاقد آنتی‌بادی‌های طبیعی ABO هستند، بنابراین تست معکوس برای آن‌ها غیرقابل استناد است.
